در بخش دیگر این فیلم صنعتی مقایسه‌ای هوشمندانه میان شیشه‌گری سنتی و دست‌ساز با تولید ماشینی و انبوه ارائه می‌دهد؛ از کار ظریف و هنرمندانهٔ استادکاران گرفته تا خط تولید سریع بطری‌ها. این تقابل، هم جنبهٔ صنعتی دارد و هم ارزش هنری شیشه‌گری را برجسته می‌سازد و باعث می‌شود مستند در عین کوتاهی، محتوایی عمیق و تأثیرگذار داشته باشد. این فیلم در کارخانه شیشه‌سازی رویال لیردام هلند ساخته شده است.

زبان سینمایی و سبک بصری

یکی از ویژگی‌های بارز «شیشه»، فقدان روایت شفاهی، دیالوگ یا متن توضیحی است؛ یعنی فیلم نه توضیح می‌دهد، نه کم و کاستی می‌خواهد با کلمات جبران کند. ¹ در عوض، این تصویر، تدوین، نور، رنگ، حرکت دست استادان شیشه‌گری، و موسیقی متن اثر پیم جیکوبز هستند که روایت را می‌سازند.

در بخش نخست فیلم، زمانی‌که کارگران شیشه‌گر با مهارت و ظرافت کار می‌کنند، حرکات دست‌ها، دمیدن در لوله‌ها، شکل‌دهی شیشه داغ و انعکاس نور، همه با ریتم موسیقی جَز ترکیب می‌شوند؛ انگار که یک رقص هنری در جریان است، رقصی از مهارت، گرما، صبوری و ظرافت. ²

بعد اما فضای فیلم تغییر می‌کند و دوربین به کارخانه صنعتی منتقل می‌شود؛ جایی با نوار نقاله، ماشین‌آلات، تولید انبوه، و ریتم سرد و یکنواخت. این جابه‌جایی از صنعت دستی به صنعت ماشینی به شکلی تصویری و صوتی انجام می‌شود و تضاد میان «هنر و دست انسانی» و «سرعت و کارایی ماشینی» را به تصویر می‌کشد بدون آنکه حتی یک کلمه گفته شود.

مضمون، پیام و نگاه منتقدانه

«شیشه» با همین تضاد تصویری میان شیشه‌گری سنتی و تولید ماشینی، پیامی فراتر از گزارش صنعتی ارائه می‌دهد. در نگاه نخست شاید فیلم فقط نمایش فرایند تولید شیشه به نظر برسد، اما در حقیقت این تضاد با هوشمندی تبدیل به نقدی آرام نسبت به ماشینی شدن و صنعتی شدن می‌شود. نقد به تقلید بی‌روح از هنر و صنعت صرفاً برای کمیت و سرعت. ³

در عین حال، فیلم بی‌آنکه شعار دهد ارج می‌نهد به مهارت، ظرافت، دست انسانی، هنر و خلاقیت: به آن‌هایی که با دست، زمان، صبر و هنر شیشه می‌دمند، شکل می‌دهند، جلا می‌دهند و به زندگی می‌آورند. ⁴ این نگاه شاعرانه و انسانی «شیشه» را از صرف مستند صنعتی متمایز کرده و به اثری بدل کرده که بیش از ده دقیقه، قصه‌ای دارد درباره هنر، صنعت، تضاد و انسانیت.

جایگاه در تاریخ سینما و جوایز

«شیشه» نه فقط به عنوان یک مستند کوتاه موفق، بلکه به عنوان الگویی تصویری و سینمایی برای مستندسازی شناخته می‌شود. در ۱۹۵۹ این فیلم برنده جایزه اسکار بهترین مستند کوتاه شد. نخستین بار برای یک فیلم هلندی که این جایزه را می‌گیرد.

این فیلم بارها در مدارس و آکادمی‌های سینما به عنوان نمونه‌ای از «process documentary» (مستند فرایندی / مستند صنعتی-هنری) تدریس شده است؛ یعنی مستندی که بدون روایت کلامی، تنها با تصویر، صدا، تدوین و ریتم. فرایند تولید را به تصویر می‌کشد و بیننده را در آن غوطه‌ور می‌کند. ⁵ تعداد زیادی از نسخه‌های فیلم به کشورهای مختلف صادر شد و برای دهه‌ها به‌عنوان اثری آموزشی و الهام‌بخش در سینما مورد توجه بود. ⁶

چرا فیلم صنعتی شیشه هنوز هم مهم است؟

با گذشت بیش از شش دهه از ساخت «شیشه»، این فیلم همچنان الهام‌بخش است. هم برای کسانی که هنر، صنعت یا تولید دستی را دوست دارند، هم برای فیلم‌سازانی که دنبال تأثیرگذاری با ساده‌ترین ابزارند. «شیشه» نشان می‌دهد که ابزار روایت صرفاً متن یا دیالوگ نیست؛ تصویر، نور، صدا و تدوین می‌توانند قصه‌ای قوی بگویند، قصه‌ای درباره تضاد میان هنر و صنعت، میان انسان و ماشین، میان ظرافت و کارایی.

در دنیایی که تولید انبوه و ماشینی غالب است. جایی که کیفیت اغلب فدای سرعت و کمیت می‌شود. «شیشه» یادآور ارزش مهارت، کار انسانی، خلاقیت و حساسیت است. این فیلم یادآوری است به اینکه «تولید» فقط مسئله ساخت و خروجی نیست. مسئله «چگونه ساختن» است، مسئله «با چه دقت و ظرافت».