نگاهی به «رادیو فیلیپس»؛ فیلم صنعتی از شرکت فیلیپس

اروپا در آستانه ورود به عصر ارتباطات نوین بود و رادیو یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدرن‌سازی و انتقال اطلاعات به شمار می‌رفت. از همین رو، فیلم در مقام یک سند تاریخی، تصویر روشنی از تلاش صنایع بزرگ برای نمایش قدرت تولید انبوه، نظم کارخانه‌ای و پیشرفت تکنولوژیک به مخاطبان داخلی و بین‌المللی ارائه می‌دهد. در اینجا قصد دارم جنبه‌های مختلف فیلم را از جنبه‌های زمینه تاریخی، ساختار و فرم، مضمون و تحلیل، و اهمیت امروزین آن بررسی کنیم.

زمینه تاریخی و تولید

در سال‌های آغاز دهه ۱۹۳۰، پیشرفت‌های فناوری صنعتی، تولید انبوه و رسانه‌های صوتی و تصویری در حال تحول بودند. شرکت فیلیپس تصمیم گرفت یک فیلم صنعتی به منظور نمایش تولید رادیوها بسازد. یوریس ایونس با این پروژه وارد یکی از جنبه‌های تازه سینما شد آن هم چیزی نبود جز تلفیق فرم آوانگارد با کاربرد صنعتی. در واقع این فیلم برای ایونس نخستین فیلم دارای صدای او بود. فرایند تولید فیلم کمی جالب است: فیلمبرداری در کارخانه فیلیپس در هلند انجام شده، اما برای ضبط صدا از استودیوهای فرانسوی استفاده شده است زیرا ضبط صدای واقعی در کارخانه به دلیل نویز و مشغله کاری ممکن نبوده است.

از منظر تاریخی هم، این فیلم در زمرۀ آثار پیشگامِ فیلم صوتی در هلند قرار می‌گیرد و همچنین یکی از نخستین نمونه‌های تلفیق فرم آوانگارد با موضوع صنعتی است.¹FilmFestival.gr – Philips Radio

ساختار، فرم و سبک

فیلم با ثبت روند تولید قطعات رادیو از دمیدن شیشه برای لامپ‌های خلاء، تا مونتاژ، آزمایش و بسته‌بندی آغاز می‌شود. ²LetterBoxed – Philips Radio در سطح بصری، ایونس از کادرهای دقیق، حرکات دوربین پویا، بازی نور و سایه، و ترکیب انسان با ماشین‌‌ها استفاده می‌کند تا نوعی «موسیقی صنعتی» بسازد. یکی از مقاله‌های تحلیلی درباره فیلم عنوان می‌کند که این اثر از منظر فرم «Symphonie Industrielle» نیز نامیده شده است. صدابرداری نیز مهم است: صدای ماشین‌ها، ضرب‌آهنگ تولید، سکوت‌ها و موسیقی همراه آن، همه دست به دست داده‌اند تا تجربه‌ای بیشتر از صرف نمایش کارخانه ایجاد شود.

به عنوان مثال، در مقاله «High-tech avant-garde: رادیو فیلیپس» آمده است: «صدای کارخانه به‌تنهایی ضبط نشد، بلکه در استودیو پس‌تولید شده و صدای محیط شبیه‌سازی شده است». همچنین از منظر سلسله زمانی، فیلم خطی اما کمابیش موزیکال است؛ به جای روایتی خطی از کارگر تا محصول نهایی، تاکید بر ریتم، حرکت، فرم و تعامل انسان/ماشین است

مضمون و تحلیل

در سطح ظاهری، رادیو فیلیپس نمایانگر تولید صنعتی است: کارخانه، ماشین‌آلات، نیروی کار، محصولات آماده. ولی اگر وارد لایه‌های ژرف‌تر شویم، فیلم هم‌زمان یک جشن مدرنیته است و هم بازتابی از تعلیق میان انسان و ماشین. ایونز در این فیلم نه صرفاً به تولید رادیو پرداخت بلکه به «رابطه‌ی انسان با تکنولوژی» نظر داشت. همان‌طور که مقاله‌ها نشان می‌دهند، او می‌خواست از «کلیشه‌های فیلم صنعتی» فراتر رود و به فرم و تجربه بصری تاکید کند.

از سوی دیگر، اگر چه شرکت فیلیپس سفارش‌دهنده بود، اثر بازتاب نگرانی‌های هنری ایونس نیز هست: در مقاله آمده که «رادیو فیلیپس نخستین فیلم صوتی هلند بود و ایونز تلاش داشت از تبلیغ صرف فاصله بگیرد».³Academia.edu – Philips Radio می‌توان گفت فیلم به نوعی میان «تبلیغ صنعتی» و «شعر صنعتی» معلق است؛ ماشین‌آلات به مانند ابزار موسیقی در قاب قرار می‌گیرند. همچنین، تصویر انسان‌ها در کارخانه مانند کارگران، تکنسین‌ها، آزمایشگران با تأکید بر حرکات و حالت‌ها، نه صرفاً کارکرد، دیده شده‌اند.

به‌عنوان مثال، یکی از نقدها می‌گوید: «ماشین به تنهایی نیست؛ انسان نیز در آن ریتم تولید مشارکت دارد». از منظر اجتماعی، فیلم می‌تواند خوانشی از تولید انبوه، صنعتی شدن سریع، و ارتقای سطح مصرف در دهه ۱۹۳۰ ارائه دهد: رادیو به عنوان نماد تکنولوژی نوین و ارتباطات عمومی، تولید می‌شود، بسته‌بندی می‌شود، به بازار می‌آید و فیلم این فرایند را نمایش می‌دهد.

اهمیت، میراث و وضعیت امروز

«رادیو فیلیپس» از چند جهت مهم است:

• نخست، به دلیل این که نخستین فیلم صوتی مهم در هلند بود. ⁴IDFA – Philips Radio
• دوم، به عنوان یکی از آثار شاخص مسیر هنری یوریس ایونس در دوره آوانگارد او.
• سوم، از منظر پژوهشی و تاریخی، به عنوان نمونه‌ای از چگونگی ترکیب هنر، صنعت و تبلیغ در سینمای مستند.

امروزه، طبق آرشیوِ Rijksmuseum، نسخه‌ای از این فیلم در بخش «قرن بیستم» مجموعه موزه نگهداری می‌شود.⁵rijksmuseum – Philips Radio همچنین در جشنواره‌ها و نمایش‌های بازخوانی سینمای تاریخی نیز گاه به نمایش درمی‌آید. ⁶Ivens.NL – Three lost Ivens films discovered in the Netherlands (PDF) از نظر مخاطب امروز، این فیلم می‌تواند پلی باشد بین تاریخ صنعت، تاریخ سینما و تجربه بصری مدرن: دیدن فرآیند تولید رادیو در سال‌های اولیه، با ترکیب فرم هنری، تجربه‌ای است که از لحاظ بصری و تاریخی جذاب است.

نتیجه‌گیری

در جمع‌بندی، «رادیو فیلیپس» نه صرفاً یک فیلم تبلیغاتی صنعتی، بلکه اثری است که در آن فرم، صدا، حرکت و فناوری با هم ترکیب شده‌اند تا تصویری از مدرنیته صنعتی دهه ۱۹۳۰ ارائه دهند. یوریس ایونس با دوربین و ترتیب تدوین فیلم، کارخانه را به‌مثابه «سالن موسیقی ماشین‌ها» درمی‌آورد؛ رادیویی که خروجی آن بود، نماد ارتباط و فناوری، در خط تولیدی دیده می‌شود که هم انسان در آن نقش دارد و هم ماشین.

فرم تصویری فیلم نیز نمونه‌ای از زبان بصری آن دوران است: نماهای لانگ‌شات از سالن‌های عظیم تولید، حرکات تکرارشوندهٔ کارگران، کلوزآپ‌هایی از قطعات الکترونیک و ریتم تدوینی که بر دقت و سرعت خط تولید تأکید می‌کند.

منابع

• 1
  FilmFestival.gr – Philips Radio
• 2
  LetterBoxed – Philips Radio
• 3
  Academia.edu – Philips Radio
• 4
  IDFA – Philips Radio
• 5
  rijksmuseum – Philips Radio
• 6
  Ivens.NL – Three lost Ivens films discovered in the Netherlands (PDF)